1. İspat yükü ve bordro kuralları
- Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür.
- İşçinin imzasını taşıyan bordro, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir; sahtelik ileri sürülüp kanıtlanmadıkça bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılır.
- İmzalı bordroda fazla çalışma ücretinin ödendiği anlaşılıyorsa, gerçekte daha fazla çalışıldığının ileri sürülmesi mümkün değildir.
- İşçinin ihtirazi kaydı varsa, bordroda görünenden fazlasının ispatı her türlü delille yapılabilir.
- Bordro imzalı ve ihtirazi kayıtsız ise, fazlasının yalnızca yazılı belge ile kanıtlanması gerekir.
- İmzasız bordroda fazla çalışma tahakkuku yer alır ve tahakkuk tutarı banka hesabına ödenmişse, tahakkuku aşan fazla çalışmalar her türlü delille ispatlanabilir; hesaplama sonrasında bordrodaki ödeme tutarları mahsup edilir.
2. Delil türleri
- İşyeri kayıtları, özellikle işyerine giriş–çıkışı gösteren belgeler ve işyeri iç yazışmaları delil niteliğindedir.
- Fazla çalışma yazılı belgelerle kanıtlanamıyorsa tanık beyanları ile sonuca gidilir.
- Herkesçe bilinen genel vakıalar da göz önüne alınabilir; işçinin fiilen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğu araştırılmalıdır.
- Elektronik giriş–çıkış kayıtları işçinin imzasını taşımadığından, gerçeği yansıtmadığı veya işverence sonradan veriler üzerinde değişiklik yapıldığı yönündeki iddialar teknik yönden araştırılmalıdır (9. HD, 21.10.2014, 2012/39476 E. – 2014/30406 K.).
3. Tanık beyanlarının değerlendirilmesi
- İşyerindeki çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımlarına değer verilemez.
- Tanık beyanlarına ancak davacı ile birlikte çalışılan süre ile sınırlı olarak itibar edilebilir; bu sınırın belirlenmesi için tanıkların hizmet döküm cetvelleri celbedilmelidir (9. HD 2020/3553 E. – 2020/11096 K.).
- Davacı tanık anlatımlarının birbirini doğrulayan ve asgari müşterek kısımları davacı lehine delil olabilir (9. HD 2020/6948 E. – 2020/13623 K.).
- Birbirine yakın çalışma saatlerini ifade eden tanık beyanlarının ortalaması alınarak istek hüküm altına alınır (9. HD 2014/30175 E. – 2016/2571 K.).
- Tanıklığa güveni etkileyebilecek bir durumun bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır; işyerinde veya komşu işyerinde çalışanların tanıklığı önem taşır.
Husumetli tanık
- İşverene karşı dava açan tanıkların beyanlarına ihtiyatla yaklaşılmalıdır; salt husumetli tanık beyanlarıyla sonuca gidilemez.
- Bu beyanlar ancak yan delil veya olgularla desteklendiği takdirde dikkate alınır (HGK 2013/9-1449 E. – 2015/856 K.; 2015/22-1444 E. – 2016/869 K.; 2015/22-1050 E. – 2017/433 K.).
- HMK m. 255 uyarınca aksine ciddi ve inandırıcı delil ve olaylar bulunmadıkça asıl olan, tanıkların gerçeği söylemiş olmasıdır.
- Yan delil örnekleri: işin ve işyerinin özellikleri, davalı tanıklarının anlatımları, iş müfettişi tutanak veya raporları, aynı döneme ilişkin alacakların varlığına dair kesinleşmiş mahkeme kararları.
4. Daire uygulaması niteliğindeki iki karine
| 3 vardiya çalışılan işyerleri | Fazla çalışma olmayacağı kabul edilir; aksi ancak yazılı delil ya da çok kuvvetli delil ile ispatlanabilir (9. HD 2017/12469 E. – 2019/19674 K.). |
| Günlük 3 saat sınırı | Günlük fazla mesainin 3 saati aşamayacağı yönünde bir içtihat bulunmamaktadır (9. HD 2017/5339 E. – 2017/10909 K.). |
5. Çalışma süresi ve denkleştirme (İş K. m. 63, 41)
- Çalışma süresi haftada en çok 45 saattir.
- Tarafların anlaşmasıyla bu süre, günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılabilir.
- Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmadır.
- Denkleştirme uygulanan hallerde, haftalık çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla bazı haftalarda 45 saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.
6. Ara dinlenme (İş K. m. 68)
| Günlük çalışma süresi | Asgari ara dinlenme |
|---|---|
| 4 saat veya daha kısa | 15 dakika |
| 4 saatten fazla – 7,5 saatten az | 30 dakika |
| 7,5 saati aşan (günlük 11 saate kadar) | 1 saat |
| 11 saat ve daha fazla | 1,5 saat |
İş K. m. 63 uyarınca günlük çalışma süresi 11 saati aşamayacağından, m. 68'in öngördüğü bir saatlik ara dinlenme günlük en çok 11 saate kadar olan çalışmalarla ilgilidir. Süre belirlenirken işyeri, işin niteliği ve işin gerektirdiği çalışma düzeni birlikte değerlendirilmelidir.
7. Ücret ve oranlar
- Fazla çalışma saat ücreti, normal çalışma saat ücretinin %50 fazlasıdır (m. 41/2). O saatler için normal çalışma ücreti ödenmişse sadece kalan %50'lik kısım ödenir.
- %50 fazlasıyla ödeme kuralı nispi emredicidir: sözleşmeyle altında bir oran belirlenemez, daha yüksek oran mümkündür.
- Fazla sürelerle çalışma (m. 41/3): normal çalışma süresi sözleşmeyle haftalık 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ancak 45 saate kadar olan çalışmalardır; ücreti normal saat ücretinin %25 fazlasıdır.
- Serbest zaman (m. 41/4): işçi isterse ücret yerine serbest zaman kullanabilir — fazla çalışmada her saat için 1 saat 30 dakika, fazla süreli çalışmada 1 saat 15 dakika. Bu süreler sözleşmeyle artırılabilir.
8. Hesaba esas alınacak ücret
- Fazla çalışma ücreti son ücrete göre değil, ait olduğu dönem ücretiyle hesaplanır (9. HD 16.02.2006, 2006/20318 E. – 2006/3820 K.).
- Bu nedenle son ücretin bilinmesi yeterli değildir; istek konusu dönemler açısından ücret miktarlarının tespiti gerekir.
- Geçmiş dönem ücreti belirlenemiyorsa, bilinen ücretin asgari ücrete oranı yapılarak tespit edilir.
- İşçi çalıştığı süre içinde terfi ederek çeşitli unvanlar almışsa veya son dönemlerde toplu iş sözleşmesinden yararlanmışsa, bilinmeyen dönemler için meslek kuruluşundan ücret araştırması yapılmalı ve dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilmelidir.
9. "Fazla çalışma ücreti aylık ücrete dahildir" kaydı
- Bu yöndeki sözleşme kurallarına sınırlı olarak değer verilir: yerleşik uygulamaya göre hüküm yıllık 270 saatle sınırlı olarak geçerlidir.
- Fazla çalışmaların aylık ücret içinde ödeneceği öngörülmüş ve buna uygun ödeme yapılmışsa, ispatlanan fazla çalışmalardan yıllık 270 saat / aylık 22,5 saat / haftalık 5,2 saat indirilir (9. HD 2016/27834 E. – 2020/11697 K.).
- Fazla çalışma onayı alınması ile temel ücret içinde fazla çalışma ücretinin ödeneceği kuralı arasında bağlantı bulunmayıp, iş sözleşmesi hükmü tüm çalışma dönemi için kabul edilmelidir (9. HD 2019/4615 E. – 2021/2670 K.; 2022/13588 E. – 2022/14980 K.; 2023/4118 E. – 2023/9638 K.).
10. Takdiri (karineye dayalı makul) indirim
- Fazla çalışmalar yazılı delil yerine tanık beyanlarına dayalı hesaplandığında indirim yapılır: işçinin normal mesaisi üzerine sürekli olarak aynı şekilde fazla çalışması mümkün olmadığından, hastalık ve mazeret izni gibi nedenlerle çalışılamayan günlerin olması kaçınılmazdır (HGK 06.12.2017, 2015/9-2698 E. – 2017/1557 K.).
- Hesap doğrudan yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanıyorsa böyle bir indirime gidilmez.
- İndirim sebebiyle reddine karar verilen miktar bakımından, kendisini vekille temsil ettiren davalı yararına avukatlık ücretine hükmedilemez.
- Sıra: tanık beyanına göre hesaplama → takdiri indirim → indirim sonucu bulunan miktardan bordrolarda yer alan ödemelerin mahsubu (9. HD 2021/9529 E. – 2021/13581 K.; 2021/5310 E. – 2021/9529 K.).
11. Haftalık 45 saat aşılmasa da fazla mesai sayılan haller
- Günlük 11 saati aşan çalışmalar,
- Gece çalışmalarında 7,5 saatlik sınırı aşan çalışmalar.
Bu çalışmalar haftalık 45 saat aşılmasa dahi Yargıtay uygulaması gereği fazla çalışma sayılır ve karşılığı %50 zamlı ödenir. "Haftalık 45 saat aşılmadı ve zamsız kısım maktu aylık ücret içinde ödendi" denilerek saat ücretinin yarısı üzerinden hesaplamaya gidilemez.
12. Hesaplama yöntemi
- Günlük çalışma süresinden ara dinlenme süresi düşülerek günlük fiili çalışma süresine ulaşılır.
- Birer haftalık dönemler içindeki günlük fiili çalışma süreleri toplanır.
- Bulunan haftalık fiili çalışma süresinin 45 saati aşan kısmı fazla mesai sayılır.
- Gece çalışması: bir günlük çalışmanın yarısından fazlası mevzuata göre gece vakti sayılan saatlere denk geliyorsa, o günlük çalışmanın tamamı gece çalışması sayılır. Bu günlerde ara dinlenme düşüldükten sonraki fiili çalışmadan 7,5 saat düşülür; artan miktar, haftalık 45 saat geçilmese de fazla mesaidir.
- Yasak çalışmadan doğan fazla mesai süreleri (11 saat / gece 7,5 saat aşımları) haftalık bazda toplanır.
- Bu tutar ile haftalık 45 saatin aşılması şeklinde hesaplanan normal fazla mesai süresi karşılaştırılır; hangisi daha fazlaysa işçi lehine olan hesaba esas alınır.
13. Bilirkişi raporunun denetime elverişliliği
- Giriş–çıkış kayıtlarının haftalık bazda değerlendirilmemesi, sunulan bordroların değerlendirilmemesi ve tahakkuk bulunduğu belirtilen bazı bordrolarda tahakkukun görünmemesi, raporu denetime elverişsiz kılar.
- İzlenecek yöntem: giriş–çıkış kaydı sunulan dönemler yönünden bu kayıtlara itibar edilmesi, kayıt sunulmayan dönemler yönünden tanık anlatımlarının değerlendirilmesi, bordroların da incelenmesi ve kayıt sunulan dönemler için haftalık esasla denetime elverişli rapor alınması.
- Ayda 30 gün kesintisiz hizmet bildirimlerinin bulunup bulunmadığı da gözetilmelidir.
14. Üst düzey yönetici ölçütü
| Fazla çalışma ücreti talep edemez | Fazla çalışma ücreti talep edebilir |
|---|---|
| İşyerinin bütününü sevk ve idare eden; işveren vekili veya yardımcısı konumunda olan; işyerini temsil yetkisi bulunan; işçi alma ve çıkarma yetkisine sahip olan; mesaisini kendisi belirleyen yönetici. | Üzerinde sorumlu müdür / genel müdür / fabrika müdürü bulunan, genel müdürün emir ve talimatlarıyla çalışan, genel müdür yardımcısı konumunda olmayan yönetici. Bu halde mesaisini kendisinin belirlediğinin kabulü mümkün değildir. |
15. Bağlantılı tanım — hafta tatili
Hafta tatili, yedi günlük zaman dilimi içerisinde 24 saat kesintisiz dinlenme hakkını ifade eder.
Yasal uyarı. Bu not, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi kararlarında yer alan genel hukuki ve teknik ilkelerin derlenmesinden ibarettir; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir uyuşmazlık için güncel mevzuat ve içtihat ayrıca kontrol edilmelidir.