1. Kıdem tazminatı ve rapor süreleri
Kıdem tazminatı, kanunda sayılan sebeplerle iş sözleşmesi sona eren ve en az bir yıllık kıdemi bulunan işçiye, çalıştığı her tam yıl için ödenen ve hukuki dayanağını mülga 1475 sayılı İş Kanunu'nun yürürlükteki 14. maddesinden alan bir tazminattır.
Madde metnine göre tazminat, hizmet akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için
hesaplanır. Buradaki ölçüt fiilen çalışılan gün değil, sözleşmenin devam ettiği süredir.
Raporlu geçen günlerde iş sözleşmesi askıdadır, ancak sona ermemiştir. Rapor sürelerinin kural olarak kıdeme dahil edilmesinin temel gerekçesi budur.
İş sözleşmesinin askıda olması: sözleşmenin varlığını koruduğu, ancak asli edim borçlarının — işçi için iş görme, işveren için ücret ödeme borcunun — durduğu dönemi ifade eder.
Hesabın diğer unsurları:
- Her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret esas alınır (çıplak ücrete ek olarak yol, yemek, ikramiye, düzenli primler vb. eklenir).
- Yıldan artan ay ve günler için orantılı hesaplama yapılır.
- Her yıl belirlenen kıdem tazminatı tavanı gözetilir.
- Gelir vergisi istisnası bulunan kıdem tazminatından yalnızca binde 7,59 damga vergisi kesilir.
2. Sınırın kanundaki yeri: İş K. m. 55/a
Kıdem tazminatı bakımından rapor sürelerini sınırlayan doğrudan bir kanun maddesi yoktur. Sınırın açıkça yazıldığı tek yer, kanunun yıllık izin bölümüdür.
4857 sayılı İş Kanunu m. 55, "Yıllık izin bakımından çalışılmış gibi sayılan haller", (a) bendi:
İşçinin uğradığı kaza veya tutulduğu hastalıktan ötürü işine gidemediği günler (Ancak, 25 inci maddenin (I) numaralı bendinin (b) alt bendinde öngörülen süreden fazlası sayılmaz.)
Hüküm, sınırı belirlemek için doğrudan m. 25/I-(b)'ye atıf yapmaktadır.
Atıf yapılan hüküm, İş K. m. 25/I-(b): işçinin hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hallerinde işverenin iş sözleşmesini bildirimsiz fesih hakkı, bu hallerin işçinin işyerindeki çalışma süresine göre 17. maddedeki bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğar. Aynı fıkra, sözleşmenin askıda kalması nedeniyle işe gidilemeyen süreler için ücret işlemeyeceğini de belirtir.
İki hükmün birleşiminden çıkan formül:
Sınır = İhbar öneli + 6 hafta
3. İhbar önelleri ve sınır tablosu (İş K. m. 17)
| İşçinin kıdemi | İhbar öneli | Sınır (önel + 6 hafta) |
|---|---|---|
| 6 aydan az | 2 hafta | 8 hafta (56 gün) |
| 6 ay – 1,5 yıl | 4 hafta | 10 hafta (70 gün) |
| 1,5 yıl – 3 yıl | 6 hafta | 12 hafta (84 gün) |
| 3 yıldan fazla | 8 hafta | 14 hafta (98 gün) |
İhbar öneli iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile artırılmış olabilir; bu durumda sınır da artırılmış önele göre yükselir.
4. Yargıtay'ın uygulaması
Yukarıdaki sınır kanunda yalnızca yıllık izin için yazılıdır. Yargıtay bu sınırı kıdem tazminatına esas sürenin hesabında da kıyasen uygulamaktadır. Yerleşik ifadeyle:
İşçinin çalıştığı sırada bir defada ihbar önelini altı hafta aşan istirahat raporu süresi, kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz.
Kritik ayrıntı: raporun kesintisiz olması gerekir. Yargıtay'ın ölçütü "bir defada alınan" ya da "birbiri ardına gelen" raporlardır. Çalışma hayatı boyunca farklı zamanlarda alınmış, aralarında fiilen çalışılan kopuk raporların toplanarak indirim yapılması yerinde görülmemektedir.
5. Sayısal örnekler
Örnek 1 — Sınırın altında rapor
Hizmet süresi 1 yıl 1 ay 22 gün olan işçi kesintisiz 4 hafta (28 gün) rapor kullanmıştır.
İhbar öneli 4 hafta; sınır 10 hafta. Sınırı aşan rapor bulunmadığından kıdeme esas sürede indirim yapılmaz.
Örnek 2 — Sınırı aşan kesintisiz rapor
Aynı işçinin kesintisiz 15 hafta rapor kullandığı varsayıldığında, raporun ihbar önelini (4 hafta) altı hafta aşan kısmı kıdeme esas süreden mahsup edilir.
Aşan kısım: 15 − 10 = 5 hafta (35 gün)
Kıdeme esas süre: 1 yıl 1 ay 22 gün − 35 gün = 1 yıl 0 ay 17 gün
Bir yıllık asgari kıdem şartı sağlandığından kıdem tazminatı hakkı devam eder.
Örnek 3 — Kopuk raporlar
İşçi farklı dönemlerde, aralarında fiilen çalışarak toplam 15 hafta rapor kullanmıştır. Raporlar birbiri ardına gelmediği için toplanmaz.
Kıdeme esas süre: 1 yıl 1 ay 22 gün (indirim yok)
Örnek 4 — Uzun süreli rapor, ileri kıdem
Beş yıllık kıdemi olan işçi ameliyat nedeniyle kesintisiz 26 hafta rapor kullanmıştır.
Sınır: 8 hafta (ihbar öneli) + 6 hafta = 14 hafta
Aşan kısım: 26 − 14 = 12 hafta (84 gün)
Beş yıllık kıdemden 84 gün düşülerek hesaplama yapılır.
6. Sınırın aşılmasının diğer sonucu: işverenin fesih hakkı
Sınır aşıldığında işveren, İş K. m. 25/I-(b) uyarınca sözleşmeyi bildirimsiz (derhal) feshedebilir. Bu feshin sonuçları sıklıkla yanlış bilinmektedir:
- Kıdem tazminatı ödenir. Kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldıran fesih sebepleri m. 25/II'deki ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık halleridir; sağlık sebebiyle fesih bu kapsamda değildir.
- İhbar tazminatı ödenmez. Derhal fesih olduğu için önel gerekmez; savunma alınması da gerekmez.
- Bu bir seçimlik haktır. İşveren feshetmek zorunda değildir; hak kullanılmazsa iş ilişkisi devam eder ve sonraki günler yine kıdeme yazılır.
Yasal uyarı. Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilir; kanun veya içtihat değişikliği halinde bu bilgiler geçerliliğini yitirebilir.